به‌روزرسانی: ۱۳ اکتبر ۲۰۲۶
ترکیه به دلیل موقعیت جغرافیایی خود میان اروپا، آسیا و خاورمیانه، یکی از مهم‌ترین مراکز تجارت بین‌المللی در منطقه است. بسیاری از بازرگانان ایرانی و فارسی‌زبان از ترکیه برای خرید کالا، تأمین مواد اولیه و ماشین‌آلات صنعتی، یا به‌عنوان پلی برای رسیدن به بازارهای اروپا و کشورهای همسایه استفاده می‌کنند. اما موفقیت در این مسیر به شناخت دقیق مقررات گمرکی، مدارک لازم و فرصت‌های حمایتی دولت ترکیه بستگی دارد.
در این مقاله، آکادمی مطالعات تجاری والا مراحل اصلی واردات و صادرات در ترکیه را بر اساس اطلاعات رسمی وزارت تجارت ترکیه (Ticaret Bakanlığı) و مقررات مرتبط، به زبانی ساده توضیح می‌دهد.
چرا ترکیه برای تجارت بین‌المللی انتخاب مناسبی است؟
- اتحادیه گمرکی با اتحادیه اروپا: کالاهای صنعتیِ مشمول اتحادیه گمرکی و در گردش آزاد، با A.TR و احراز شرایط مربوط می‌توانند از مزایای حقوق گمرکی در تجارت با اتحادیه اروپا استفاده کنند. A.TR گواهی مبدأ نیست؛ سایر مالیات‌ها و اقدامات دفاع تجاری باید جداگانه بررسی شوند.
- موافقت‌نامه‌های تجارت آزاد: ترکیه با شمار قابل‌توجهی از کشورها موافقت‌نامه تجارت آزاد یا ترجیحی دارد که با ارائه گواهی مبدأ مناسب (مانند EUR.1)، امکان استفاده از تعرفه‌های کمتر را فراهم می‌کند.
- مناطق آزاد تجاری: این مناطق در برخی مقررات گمرکی و مالیاتی وضعیت ویژه دارند. مزایا به نوع فعالیت و شرایط قانونی وابسته‌اند و فروش به بازار داخلی ترکیه ممکن است مشمول تشریفات واردات شود.
- زیرساخت دیجیتال گمرک: اظهارنامه‌های گمرکی به‌صورت الکترونیکی ثبت می‌شوند و بسیاری از مراحل از طریق سامانه‌های آنلاین وزارت تجارت انجام می‌گیرد.
چه کسی می‌تواند در ترکیه واردات و صادرات انجام دهد؟
بر اساس «تصمیم رژیم واردات» ترکیه، هر شخص حقیقی یا حقوقی که شماره مالیاتی (Vergi Numarası) دریافت کرده باشد، می‌تواند واردات انجام دهد. بنابراین گام نخست برای فعالیت تجاری منظم، ثبت شرکت یا دریافت شماره مالیاتی در ترکیه است. برای برخی واردات خاص، استثناهایی دربارهٔ شرط شمارهٔ مالیاتی وجود دارد.
در صادرات تجاری عادی، عضویت در اتحادیهٔ صادرکنندگان مرتبط با بخش کالا و پرداخت مبالغ مقرر، قاعدهٔ عمومی است. برای بعضی معاملات استثنا وجود دارد؛ ضرورت عضویت، اتحادیهٔ مناسب و حق عضویت باید بر اساس نوع عملیات بررسی شود.
مراحل واردات کالا به ترکیه
۱. تعیین کد تعرفه گمرکی (GTİP)
مهم‌ترین قدم پیش از هر واردات، تعیین دقیق کد تعرفه گمرکی کالا یا GTİP است. نرخ حقوق گمرکی، مالیات‌ها، مجوزها و کنترل‌های لازم همه بر اساس همین کد مشخص می‌شوند. جدول تعرفه گمرکی ترکیه در وب‌سایت اداره کل گمرک وزارت تجارت در دسترس است.
۲. بررسی مجوزها، استانداردها و محدودیت‌ها
بسته به نوع کالا، ممکن است ممنوعیت، نیاز به مجوز، سهمیه، گواهی سلامت، گزارش آزمایش، نشان CE یا سند نظارت (Gözetim) وجود داشته باشد. برای نمونه:
- واردات کالاهای دست‌دوم، بازسازی‌شده یا معیوب (از جمله ماشین‌آلات کارکرده) به مجوز اداره کل واردات وزارت تجارت نیاز دارد.
- برخی کالاها مانند داروها، محصولات دامی و کشاورزی، مواد شیمیایی و خودروها زیر نظر وزارتخانه‌ها و نهادهای تخصصی کنترل می‌شوند.
- بسیاری از محصولات مصرفی و صنعتی از نظر ایمنی محصول و انطباق با استانداردها در سامانه کنترل تجارت مبتنی بر ریسک (TAREKS) بررسی می‌شوند.
۳. اظهار کالا و ترخیص از گمرک
در موارد لازم، پیش از ورود کالا، اظهارنامهٔ خلاصه (Özet Beyan) توسط حمل‌کننده یا مسئول مجاز ثبت می‌شود. سپس کالا به گمرک ارائه شده و تا انجام تشریفات، در انبار موقت نگهداری می‌شود. برای واردات قطعی، اظهارنامه ورود به گردش آزاد (Serbest Dolaşıma Giriş Beyannamesi) به‌صورت الکترونیکی ثبت می‌شود و مدارک لازم مانند فاکتور تجاری، بارنامه، گواهی مبدأ و مجوزهای مربوطه به آن پیوست می‌گردد. در عمل، این مراحل معمولاً از طریق مشاور گمرکی دارای مجوز (Gümrük Müşaviri) انجام می‌شود.
۴. پرداخت حقوق و عوارض گمرکی
هزینه‌های واردات بسته به کد GTİP، کشور مبدأ، ارزش گمرکی و رژیم مربوط متفاوت است و می‌تواند شامل حقوق گمرکی، حقوق گمرکی اضافی (İlave Gümrük Vergisi) برای برخی کالاها، مالیات بر ارزش افزوده (KDV) و در مورد برخی اقلام، مالیات مصرف ویژه (ÖTV) باشد. پس از پرداخت این مبالغ و تکمیل تشریفات، کالا وارد گردش آزاد می‌شود. سایر هزینه‌ها و اقدامات تجاری ویژهٔ کالا نیز باید بررسی شوند.
مراحل صادرات کالا از ترکیه
- تکمیل ثبت مالیاتی مناسب و در صورت نیاز ثبت شرکت، سپس بررسی شرط عضویت در اتحادیهٔ صادرکنندگان مرتبط.
- تحقیق بازار و انتخاب کشور هدف؛ پلتفرم «صادرات آسان» (Kolay İhracat Platformu) وزارت تجارت در این زمینه اطلاعات و پیشنهادهای مفیدی ارائه می‌دهد.
- بررسی الزامات کشور مقصد و کنترل‌های صادراتی؛ کالاهایی که مشمول مجوز قبلی، استاندارد اجباری یا کنترل کیفیت هستند، باید طبق مقررات ویژه خود صادر شوند.
- تهیهٔ اسناد تجاری، شامل فاکتور و فهرست بسته‌بندی، و اسناد مبدأ یا گردش کالا متناسب با محصول و مقصد؛ A.TR و EUR.1 کاربرد یکسان ندارند.
- ثبت اظهارنامه گمرکی صادرات و خروج کالا از گمرک؛ کالا زمانی صادرشده محسوب می‌شود که با همان مشخصات اظهارشده از کنترل گمرک ترکیه خارج شود.
صادرات اینترنتی و محموله‌های کوچک (میکرو صادرات)
کسب‌وکارهای کوچک و فروشگاه‌های اینترنتی می‌توانند محموله‌های واجد شرایط را در سقف وزن و ارزش جاری، با اظهارنامهٔ ساده‌شده و از طریق شرکت‌های پست یا حمل سریع مجاز صادر کنند. امکان استفاده از این روش، مجوزها و محدودیت‌ها باید برای هر کالا جداگانه بررسی شود؛ کم‌ارزش بودن محموله به‌تنهایی کافی نیست.
مشوق‌ها و حمایت‌های دولتی ترکیه برای تجارت خارجی
دولت ترکیه برای افزایش صادرات، بسته‌های حمایتی متنوعی دارد که بیشتر آن‌ها در چارچوب «تصمیم شماره ۵۹۷۳ درباره حمایت‌های صادراتی» و بخشنامه‌های وزارت تجارت اجرا می‌شوند. مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از: تأمین مالی، بیمه و صادرات اینترنتی نیز برنامه‌ها و قواعد اختصاصی خود را دارند.
- حمایت از شرکت در نمایشگاه‌های داخلی و خارجی
- حمایت از تحقیقات بازار خارجی و تهیه گزارش ورود به بازار
- حمایت از هزینه گواهی‌ها و مدارک لازم برای ورود به بازار (Pazara Giriş Belgesi)
- حمایت از ثبت برند در خارج از کشور و برنامه برندسازی TURQUALITY®
- حمایت از طراحی و توسعه محصول، هیئت‌های تجاری و پروژه‌های توسعه همکاری (UR-GE)
- حمایت‌های مرتبط با تأمین مالی و بیمه صادرات از طریق بانک اگزیم ترکیه (Türk Eximbank)
- حمایت‌های ویژه صادرات اینترنتی (E-İhracat)
حمایت‌ها خودکار نیستند؛ شرایط پذیرش، زمان درخواست، مدارک و تأیید اولیه باید پیش از هزینه‌کرد بررسی شوند.
رژیم پردازش داخلی (Dahilde İşleme Rejimi)
رژیم پردازش داخلی برای نهاده‌های تولید صادراتی، سازوکارهای معافیت مشروط یا بازپرداخت فراهم می‌کند. رعایت شرایط مجوز، تضمین و ایفای تعهد صادراتی در مهلت مقرر ضروری است. درخواست‌های مرتبط بر اساس نوع مجوز یا سند از طریق سامانهٔ DYS و مراجع صلاحیت‌دار پیگیری می‌شوند.
مناطق آزاد (Serbest Bölgeler)
مناطق آزاد ترکیه برای تولید و تجارت صادرات‌محور، مزایای مشخص گمرکی و مالیاتی دارند. معافیت در خرید از خارج و تأمین کالا یا خدمت از داخل ترکیه به نوع معامله و مقررات مربوط وابسته است. سود تولیدکنندگان از فروش محصولات ساخته‌شده در منطقه به خارج، داخل همان منطقه یا مناطق آزاد دیگر، در صورت احراز شرایط قانونی جاری می‌تواند از مالیات بر درآمد یا شرکت معاف شود. فروش به بازار داخلی ترکیه و سود صرفاً بازرگانی، خودکار مشمول همین معافیت نیست.
تجارت ایران و ترکیه: نکات ویژه برای بازرگانان ایرانی
میان ایران و ترکیه یک موافقت‌نامه تجارت ترجیحی برقرار است که برای فهرست مشخصی از کالاها، تعرفه کاهش‌یافته در نظر می‌گیرد. بهره‌مندی از این تخفیف‌ها مستلزم آن است که کالا در فهرست موافقت‌نامه باشد و مبدأ آن مطابق قواعد موافقت‌نامه اثبات شود. همچنین پیش از عقد قرارداد، روش پرداخت، الزامات بانکی و مقررات بین‌المللی مرتبط با کالا باید با دقت بررسی شود.
اشتباهات رایج در واردات و صادرات
- تعیین نادرست کد GTİP که به محاسبه اشتباه هزینه‌ها یا جریمه گمرکی منجر می‌شود.
- اقدام به خرید کالا پیش از بررسی مجوزها و استانداردهای لازم.
- اختلاف میان نوع، مقدار یا ارزش کالا با اطلاعات اظهارنامه که مشمول جریمه است.
- نادیده گرفتن گواهی مبدأ و از دست دادن تعرفه ترجیحی.
- بی‌اطلاعی از حمایت‌های دولتی و از دست رفتن فرصت بازپرداخت بخشی از هزینه‌ها.
خدمات آکادمی والا در حوزه صادرات و واردات
آکادمی مطالعات تجاری والا با تیمی از کارشناسان آشنا به حقوق تجارت ترکیه و بازرگانی بین‌المللی، در دفتر خود در شیشلی استانبول، همراه شما در تمام مراحل تجارت است:
- مشاوره ثبت شرکت بازرگانی و دریافت شماره مالیاتی در ترکیه
- تحلیل بازار هدف و شناسایی فرصت‌های صادراتی
- یافتن و ارزیابی تأمین‌کنندگان معتبر ترک برای کالا، مواد اولیه و ماشین‌آلات صنعتی
- مشاوره گمرکی، بررسی کد GTİP، مجوزها و مدارک لازم با همکاری مشاوران گمرکی دارای مجوز
- بررسی قراردادهای تجاری و مشاوره حقوقی تجارت
- راهنمایی برای استفاده از مشوق‌ها و حمایت‌های دولتی صادرات
سوالات متداول
آیا برای واردات کالا به ترکیه حتماً باید شرکت ثبت کنم؟
برای واردات تجاری، داشتن شماره مالیاتی ترکیه الزامی است. اشخاص حقیقی دارای شماره مالیاتی نیز می‌توانند واردات انجام دهند، اما برای فعالیت مستمر، ثبت شرکت معمولاً گزینه مناسب‌تری است. استثناهای خاص باید جداگانه بررسی شوند.
آیا عضویت در اتحادیه صادرکنندگان اجباری است؟
در صادرات تجاری عادی، به‌طور کلی بله؛ اما برای برخی کالاها و عملیات استثنا وجود دارد و باید شرایط هر محموله بررسی شود.
آیا می‌توان ماشین‌آلات دست‌دوم به ترکیه وارد کرد؟
واردات ماشین‌آلات و کالاهای دست‌دوم به مجوز اداره کل واردات وزارت تجارت ترکیه نیاز دارد و شرایط آن بر اساس کد GTİP کالا تعیین می‌شود.
چگونه هزینه گمرکی کالا را محاسبه کنم؟
ابتدا کد GTİP کالا را مشخص کنید؛ سپس حقوق گمرکی، عوارض اضافی و مالیات‌های مربوط بر اساس این کد و کشور مبدأ محاسبه می‌شود. مشاوره با کارشناس پیش از خرید، از هزینه‌های پیش‌بینی‌نشده جلوگیری می‌کند.
جمع‌بندی
صادرات و واردات در ترکیه فرصت بزرگی برای رشد کسب‌وکار است، به شرط آنکه با شناخت درست مقررات، مدارک و مشوق‌ها انجام شود. اگر قصد خرید کالا از ترکیه، صادرات محصولات خود یا راه‌اندازی شرکت بازرگانی در استانبول را دارید، کارشناسان آکادمی والا آماده‌اند تا مسیر شما را از ابتدا تا ترخیص کالا هموار کنند.
برای درخواست مشاورهٔ تخصصی صادرات و واردات از صفحهٔ «تماس با ما» اقدام کنید.